Advies ROB over gemeentelijke taken en financiën

De Raad voor het Openbaar Bestuur (ROB) heeft zijn advies Meters maken met medebewind gepresenteerd aan de commissie voor Binnenlandse Zaken van de Eerste Kamer. Het advies richt zich op de informatiepositie van het parlement rondom gemeentefinanciën en met name de bekostiging van medebewindstaken: taken die gemeenten uitvoeren op basis van landelijke wetgeving.

Aanleiding voor het advies was de vraag van de Eerste Kamer of een jaarlijkse monitor van de gemeentefinanciën het parlement zou kunnen helpen om beter zicht te krijgen op de financiële positie van gemeenten. Volgens de ROB is een monitor echter onvoldoende. Er is fundamenteel meer inzicht nodig in de relatie tussen gemeentelijke taken en beschikbare middelen, om het parlement in staat te stellen zijn budgetrecht effectief uit te oefenen.

In 2025 bedroegen de totale gemeentelijke inkomsten circa €80 miljard, waarvan ruim de helft afkomstig is uit het Gemeentefonds (ongeveer €45 miljard). Daarnaast ontvangen gemeenten circa 15% via specifieke uitkeringen van het Rijk. De verdeling van middelen uit het Gemeentefonds wordt vastgesteld door de begrotingswetgever en maakt deel uit van het parlementaire budgetrecht. Toch ontbreekt op dit moment voldoende transparantie over welke middelen aan welke taken zijn gekoppeld.

De ROB stelt dat het Gemeentefonds te vaak fungeert als een "duizenddingendoekje", waarbij het parlement moet afgaan op signalen uit de praktijk in plaats van op gestructureerde en onderbouwde informatie. Hierdoor is het lastig te bepalen of het fonds voldoende is voor de uitvoering van alle gemeentelijke taken.

Om dit te verbeteren, adviseert de ROB dat:

• duidelijk moet zijn welke medebewindstaken (deels) worden bekostigd uit het Gemeentefonds;
• inzichtelijk wordt gemaakt welke budgetten het parlement beschikbaar stelt voor deze taken;
• er een helder beeld ontstaat van de noodzakelijke uitvoeringskosten;
• het Rijk moet aantonen hoe het toezicht houdt op de effectiviteit van wetgeving op gemeentelijk niveau;
• het autonome gemeentebeleid beter zichtbaar wordt binnen het Gemeentefonds, zodat het parlement dit afzonderlijk kan beoordelen.

De ROB benadrukt dat pas wanneer deze voorwaarden zijn ingevuld, het parlement zijn rol in de controle op gemeentefinanciën volledig kan waarmaken. Alleen dan is een monitor zinvol als aanvulling.

Bron: Raad voor het Openbaar Bestuur, advies Meters maken met medebewind, gepresenteerd juli 2025.
Deze samenvatting is opgesteld met behulp van AI, gecontroleerd door onze redactie.